Доорхи нийтлэл манай өдөр тутмын сонингуудаар анх 2007 онд нийтлэгдэж байсан.
Сэтгүүлч Ч. Мєнхбаяр бичсэн.(http://www.blogger.com/profile/07785591594417483768)
Би ч тэр үед уншаад нэг их юм бодоогүй. Харин саяхан үндэсний ТВ-р ВВС-н хийсэн
АНУ-ын Еллоустоны аварга том галт уулын тухай баримтат киног үзээд үнэхээр үнэн гэдэгт нь итгэсэн.
Сүүлийн үед дэлхийн сүйрлын тухай яриа маш их газар аваад байгаа. Дэлхийд болж буй гамшигын
тоо хэмжээ ч эрс өссөн нь нэгийг хэлж буй хэрэг.
Энэ аюулыг ямар ч улс орон тойрч єнгєрєхгvй
Есvс 2000 жилийн дараа дэлхий сєнєнє гэжээ. Гэхдээ яг хэдэн онд юм гэдгийг хэлээгvй.
И.Ньютон Хуучин гэрээг судлаад 2060 онд дэлхий мєхнє гэсэн. Майяа нарынхаар бол 2012 оны 12-р сарын 21-нд дэлхий vгvй болох аж. Энэ бvхэн зєн. Харин доорх болзошгvй, ойрын сvйрлийн тухай vгvvлэх нь зєн биш, цуурхал, хоосон дуулиан шуугиан ч биш, шинжлэх ухаанд хvлээн зєвшєєрєгдсєн зvйлvvд юм. Газрын хэвлийн доорхи их урвалжих хєдєлгєєн эрчимжиж, илvv єрнєнгvй явагдах болсон нь тодорхой ажээ.
АНУ-ын Еллоустоны аймшиг
Гэвч дээр vгvvлсэн аюулуудаас Еллоустоны аюул хамгаас ихээр тvгшvvр тєрvvлж байна. Хамгийн тодорхой, хамгийн ойрын аюул гэгдэж байна. Америкийн байгалийн хамгийн vзэсгэлэнт газар бол Айдахо мужийн Еллоустоны vндэсний парк юм. Бизоны сvрэг, гейзер буюу халуун оргилуураараа алдартай. Тодорхой минут тутамд эндхийн гейзерvvд єндєрт ус оргилуулж, vзэсгэлэнг бvрдvvлдэг. Гэтэл усны оронд vнс, хорт хий гаргадаг боллоо. Дэлбэрэлт болохын гарцаагvй шинж юм. 600 орчим мянган жилийн vечлэлтэйгээр Еллоустоны супервулкан асар их хєнєєл авчран дэлбэрч байжээ. Сvvлийн дэлбэрэлтээс нь хойш 640 мянган жил єнгєрєєд байна. Дэлхийн царцмал гадаргын дорхи хайлмагийн процесс идэвхжиж байгаа. Яг одоо ч дэлбэрч магад гэж эрдэмтэд шулуухан хэлэхээс єєр аргагvй болжээ. Еллоустоны сvvлчийн дэлбэрэлт их мєстлєгийн шалтгаан болсон гэж зарим судлаачид vздэг. Гэхдээ эрдэмтдийн сулхан дууг хvмvvс сонсохгvй байна. Эрдэмтэд ч судалсан л бол бидний хэрэг гvйцлээ гээд л явцгааж байна.
Дэлхий анх тоосонцроос vvссэн. Аажмаар хайлмал чулуу болж хувирсан. Сансрын хvйтэнд єнгєн хэсэг нь царцсан. Алимны хальс шиг энэ царцмал дээр ус, хєрс, амьдрал vvсчээ. Энэ хальсан дээр л бид амьдарч байна. Хальсны дор буцалж байгаа чулуу, дэлхийн тєвд асар том цємийн “реактор” байдаг. Эргэлдэх явц, тєвийн татах хvч, царцах процесс дэлхийг байнга агшааж, хатсан алим шиг хорчийлгож иржээ. Алимыг базвал зарим газраа хальс нь хагарч, шvvс нь гоожно, бvр бут vсэрнэ. Галт уул дэлбэрэх, газар хєдлєх гэдэг нь vvнтэй л холбоотой. Царцмал чулуун давхаргын дор маш єндєр даралтад орсон хайлмал чулуу бин битvv орчинд буцалж, тэлж, хий ялгаруулж, бачимдаж, галзуурах дєхєж байна. Зарим газар хайлмаг нэвчин гарч ирэх нvх сvв vvссэнийг галт уул гэдэг. Манай гараг дээр1500 галт уул байна. Сvvлчийн 400 жилийн турш 582 нь амьд, хэзээ ч дэлбэрч болохоор байгаа. Vvн дээр газар хєдлєлтийг нэм.
Дэлхийн чулуун давхарга хагарч, хэд хэдэн хавтан болсон. Дэлхий хорчийх тусам голцуу энэ хавтангуудын уулзвараар газар хєдєлдєг.
Хvмvvс галт уул дэлбэрвэл урсах хайлмагаас нь кинон дээр гардаг шиг зугтчихна гэж боддог. Vнэндээ бол тэр нь цємийн дэлбэрэлттэй тєстэй. Хорт бодис, чандруугаар дvvрсэн асар халуун, улаан єнгєтэй “vvл” цагт 100 км хурдтай тархаж, гурван км зузаан чулуун ханыг бут цохиж,. сэхээрэхээс нь ч ємнє хvмvvсийг хєнєєдєг. Тэр л аюул Индонезийн Сумбава арал дээр оршиж байсан Тамборагийн хаант улсыг газартай тэгшилсэн гашуун тvvх бий. 1815 оны 01 сарын 10-нд Тамбора галт уул дэлбэрч, 400 сая тонн хvхрийн хийг 43 км єндєрт цацсан. 100 шоо км хайлмаг, чандруугаар арлыг булсан. Дэлбэрэлтийн vед 92 мянган хvн, тvvний дотор хаан Абдул Метарам нас барсан. Амьд vлдсэн хvмvvсээс 100 мянга нь их халуун, єлсгєлєнгєєс болж vрэгдсэн. Багахан хаант улс бvрмєсєн сєнєсєн. Vнс нурам нарыг хааснаас дэлхий даяар хvйтэрч, Европод 1816 он зунгvй жил болжээ. Ургацгvйдсэн Герман, Францад олон хvн єлбєрч vхсэн.
1980.05.18-нд Вашингтон мужийн Сент Хеленз галт уул дэлбэрчээ. Уулын хагас нь цацагдсан бєгєєд 20 сая тротилийн энерги ялгаруулан, зургаан минутад 390 ам км ойг унагажээ. Спирит нуурт 260 метр єндєр давалгаа vvсч, шинэ гамшиг vvслээ. Нуурыг бvрхэн мод хєвж байснаа vндсээрээ доош живжээ. Ёроолд нь босоогоороо тогтоод, vндэс нь хурдаст дарагдсанаар яг л энд ой ургасан мэт байв. Мод аажимдаа занар, нvvрс vvсгэж эхэлжээ. Хэрэв мод живснийг мэдээгvй бол эрдэмтэд энд ой ургаж байснаа нуурын ёроол болж гэж дvгнэх байв. Богино хугацаанд занар, нvvрс vvсдэгийг мэдээгvй бол олон мянга, магадгvй сая жилийн ємнє энд ой ургаж байснаа газар цємєрч, нуур vvсч гэх байв. Эрдэмтэд ингэж алддаг ажээ. Спирит нуурын явдал геологийг шинээр харахад хvргэжээ.
Vнэндээ геологийн процессууд тогтсон ойлголтоос хавьгvй хурдан ахидаг байна. Цаг хугацааг нvvрсээр хэмждэг геологичдын суурь ганхжээ. Сая жилийн дараахь гэгдсэн аюул бидний хамарт тулаад ирсэн байж бvрнээ болох аж. Энэтхэгийн далайд Цунами болохыг хэн ч мэдээгvй. Далай яг л аягатай ус шиг цалгихдаа 12 орны эргийн бvсийг сvйрvvлж, 275 мянган хvний амь насыг нvд ирмэхийн зуур залгисан.
Супервулкан гэдэг vг танд юуг vгvvлнэ вэ. Зєвхєн vгийн тоглоом мэт санагдаж болох. Гэхдээ тоглоом биш ээ. Вулканыг галт уул гэж орчуулдаг бол супервулканыг галт уулуудын хаан, хэт их галт уул гэлтэй. Гэхдээ вулкан гэдэг нь газар доорх хайлмал чулууны vvсгэсэн нvх сvв юм. Конус хэлбэртэй нь уул бєгєєд оройдоо дэлбэрэлтээс vvдэн буй болсон аварга том тогоотой байдаг. Супервулкан бол уул биш, тал маягтай, тогоо нь асар том хотгор, хєндийн хэлбэртэй. Хэт том болохоор нь сансраас л илрvvлэх боломжтой. Тэгвэл Индонезийн Тоба супервулкан дэлбэрэх гэж байна. Тоба 74 мянган жилийн ємнє дэлбэрэхдээ дэлхийн биологийн эволюцийг хоёр сая жилээр ухраасан ажээ. Энэ “уул” 2004, 2005 онд “багахан” дэлбэрэлт vvсгэсэн нь их дэлбэрэлтийн оршил гэж эрдэмтэд vзэж байна.
2002 онд Аляскад галт уул дэлбэрсэн нь Еллоустоны супервулканыг цочроожээ. Эндхийн 10 мянга гаруй халуун оргилуур бvгд энгийн байдлаа алдаж, олон гейзер vнс тортог цацах болсон. Ойрын vед Еллоустон хэд хэдэн “туршилтын” жижиг дэлбэрэлт “vйлдэж” магадгvй гэж судлаачид мєн сануулсан. Тэр жижиг дэлбэрэлт нь эргэн тойрны 100 миль газрыг хорт хий, чандруугаар хучиж, агаарыг амь насанд аюултай болгох магадлалтай аж. Тиймээс Еллоустоны паркад 100 милиэс дотогш ойртохгvй байхыг сануулах болжээ. Супервулкан буюу хэт их галт уул асар том хонхор, хотгор, хєндий хэлбэрээр байдаг бєгєєд уг “тогоог” кальдера гэдэг. Еллоустоны кальдера 100 км урт, 30 км єргєн юм. Хайлмаг чулуу буюу магма энд ердєє л найман км-ийн гvнд, асар єндєр даралтын дор оршдог. Чулуу буцалж, хий ялгаруулж, тэлэх тусам энд даралт ихэссээр л байна. Газар овойж, 60-70 хэм халж, агаарт хvхэрт устєрєгч, гелий ихэсвэл дэлбэрэлтийн ємнєх дохио болно. 60-70 хэмд хvрч халахаас бусад шинж тэмдэг илэрсэн.
Халахгvйгээр ч дэлбэрч болох аж. Хэрэв дэлбэрвэл 640 мянган жилийн турш нэмэгдсээр байсан даралтад боогдсон магма царцмаг давхаргыг агаарт хийсгэж, 50 км єндєрт хєєрнє. Дэлхийн аль ч єнцєгт мэдрэгдэх доргилт vvснэ. Цагт хэдэн зуун км-ийн хурдтайгаар цохих долгион, улайдсан халуун тортог, чандруу, хорт хий тархана. Эхний хэдэн минутад дэлбэрэлтийн тєвийгтойрсон 1200км-ийн радиустай газарт юу ч vлдэхгvй. Хэдхэн минутад Сан-Франциско, Лос-Анжелес, баруун эрэг тэр аяараа1.5 метр vнс нурман хvнгарт булагдана. Америкийн ихэнх тариалан хэдхэн цагийн дотор устана. 3-4 цагийн дараа Еллоустоны нєлєє дэлхийн хэдэн зуун галт уулыг идэвхжvvлэн, газрыг цочрооно. Vvнээс vvдэж их гамшгууд дараа дараагаар цувран тохиолдоно. Vндсэн дэлбэрэлтээс их хєнєєлийг энэ цуврал гамшгууд авчирна. Асар том цунами дэлхийн бvх эргийн бvсийг юу ч vгvй болтол арчиж хаяна. Их дэлбэрэлтийн маргааш хорт хvчиллэг бороо дэлхийн ургамлын бvрхэвчийн ихэнхийг устгана. Дэлбэрэлтийн дvнд хаа сайгvй озоны цоорхой vvсч, нарны цацраг туяа аюул учруулна. Еллоустоны их vнс тортог хоёр, гурван сарын дараа далайг туулж, бусад тивд хvрснээр бvх дэлхийд нарны гэрлийг бvрмєсєн хааж, “цємийн” євєл эхэлнэ. Дунджаар 20 хэмээр цаг агаар хvйтэрнэ. Хойд бvсийнхэн, Финлянд, Швед, Норвеги зэрэг улсууд тэсгим хvйтнээс болж орших ямар ч аргагvйд хvрнэ. Сэрvvн бvсийн их хэмжээний газар нутгийг мєс хучна. Газар хєдлєлт, галт уул дэлбэрэлт, их хvйтрэл зэргээс болж ихэнх зам, хоолой, цахилгаан шугам жагсаалаас гарсан байна. “Цємийн” євлийн хэдхэн сард зєвхєн Энэтхэг, Хятад хоёрт 1.5 тэрбум хvн єлсгєлєн, євчнєєр амь насаа алдана. Хvн тєрєлхтний 1/3 буюу нийтдээ хоёр тэрбум хvн vхнэ. “Цємийн” євєл дєрвєн жил орчим vргэлжилнэ. Судлаачид геологи, биологийн хvчин зvйлээр тооцоо гаргаснаас бус улс тєр, цэргийн хvчин зvйлийг тооцоогvй ажээ. Еллоустоны дэлбэрэлт дэлхийн дайныг биш юм аа гэхэд маш их дайн тулааныг vvсгэнэ. Далайгаас хол тул арай бага хохирох бvс нутгуудын тєлєє улс гvрнvvд vхэн хатан тэмцэлдэнэ. Еллоустоны дэлбэрэлт дэлхийг олон дахин устгах чадалтай цємийн, химийн зэрэг хєнєєлт зэвсгийн нєєцvvдийг дэлбэрэхэд хvргэвэл дайн хийх хvн vлдэхгvй болох магад. Еллоустоны дор хэмжээлшгvй их шахагдсан хайлмаг чулуу, шахагдсан триллион триллион хорт хий байна. Бємбєлгийг vлээгээд тавибал юу болдог билээ. Vлээсэн бємбєлєг шиг дэлхийн ам нь Еллоустоны парк ажээ. Хавийнх нь сая ам км талбайн царцмаг бvрхэвч нймгэн аж. Энэ бvх талбайгаар магма, хий дэлбэрэн оргилно. 1929 онд анх Еллоустоны хотгорыг хэмжжээ. Хэмжингvvтээ л овойж байгааг нь анзаарч. Ємнє нь хичнээн ч овоиж ирсэн нь тодорхойгvй. 1919-1935 онд хоёр мм-ээр гvдийжээ. 1946 онд 11 мм-ээр нэмж єндєрссєн байв. 1965 онд 6.5 см-ээр нэмэгдснийг тогтоов. 1929 оноос хойш нийтдээ 74 см-ээр тєвийгєєд байна. Процесс улам хурдассаар. Гэхдээ овойсон овойгоогvй дэлбэрч болдог. Зарим эрдэмтэн 20 жилийн дараа овойлт дуусч дэлбэрнэ гэжээ. Тэдгээр эрдэмтэд бол цєєнх л дєє. Гэхдээ тэдний судалгааны дvн бvр аймшигтай. 20 жилийн дараа дэлхийн томоохон хэсэг ем vсрэх аж. Олон триллион тонн хайлмаг сансарт цацагдаж, зарим нь наранд залгигдана. Зарим нь царцаж, огторгуйд мєнхийн тэнvvлчин болж хєвєх аж. Их дэлбэрэлтийн цохих долгион дэлхийн хvн амын бараг 100 хувийг vрэгдэхэд хvргэнэ. Vлдсэн хэсэг нь хайлмаг магма, ус хоёр хvрэлцсэнээс vvдэн далай тэр аяараа тэсэрч, дэлхий даяар буцалсан ус цацаж, хамгийг живvvлэхээс болж vгvй болно гэнэ. Энэ хувилбар 20 жилийн чинагшихийг vгvvлж буй тул тvрvvчийн хувилбартаа эргэж оръё л доо. Халдварыг карантин, эмээр, солирыг цємийн пуужингаар, осолдсон АЦС-ыг бетоноор аргалж болно. Еллоустоны дэлбэрэлт “цємийн” євлийг хэрхэн аргалах вэ гэхэд эрдэмтэд “Ямар ч боломжгvй, бvгд vхнэМ!” гэсэн ганц л хариу єгч байна.
No comments:
Post a Comment